Kogo widzisz w lustrze?
To tak zwany test lustra.
Czasem stosuje się czerwony znak: zdasz, jeśli rozpoznasz, że masz go na twarzy.
Dzieci zaczynają zdawać około 18 miesiąca życia,
co jest kamieniem milowym w ich rozwoju.
Cześć.
Badania z użyciem lustra są intrygujące, bo na intuicyjnym poziomie
rozumiemy lustro.
Rozpoznawanie siebie w lustrze wiąże się z samoświadomością.
Ludzie to nie jedyne zwierzęta, które umieją się rozpoznać.
Szympansy jako pierwsze zdały test lustra. Potem kolejne.
Delfiny,
słonie,
a nawet sroki.
Ostatnio pojawiły się badania ryb.
Nie jestem w pełni przekonany do ryb.
Zdanie testu przez tę rybę było...
kontrowersyjne.
Test ma też inne zaskakujące rezultaty.
Niektóre małpy nie zdają, choć powszechnie uchodzą za inteligentne.
A jeśli macie psa, mogliście zauważyć, jak reaguje na swoje odbicie.
Badania nad inteligencją zwierząt bywały w ostatnich dekadach mylące.
Ale dały nam też nowe, dogłębne pojęcie naszego miejsca w świecie.
Aby zakorzenić nasze rozumienie ludzkiego umysłu bardziej
w naszej przeszłości
i pochodzeniu, musimy wiedzieć więcej o zwierzętach.
Jak zatem myślą inne zwierzęta?
I jak badanie zwierzęcych umysłów odsłania, co to znaczy...
być człowiekiem?
NETFLIX — ORYGINALNY SERIAL DOKUMENTALNY
Bystry ptak z tej papugi.
Potrafi wymawiać słowa.
Oczywiście nie wie, co znaczą.
Jestem koniem, nie świnką morską.
Prawie każdy lubi oglądać zwierzęta, których instynkt i inteligencja
bywają niezwykłe.
Życie całej ludzkości jest tylko krótką chwilą
w długiej historii naszej Ziemi.
Nie tylko możemy kontrolować liczne ważne zmienne,
ale badani są dostępni, gdy ich potrzebujemy.
INTELIGENCJA ZWIERZĄT
Myślę o tym, co dzieje się w jej główce. Wciąż się rozgląda.
Maszynka wciąż pracuje.
Jest bardzo bystry.
Nauczył się już wypowiadać kilkanaście słów lub wyrażeń.
Ma swoje zdanie i wie, czego chce.
Ego Elliota bardzo łatwo zranić.
Zawsze, gdy spotyka inne króliki, widzimy, że ma się za lepszego od nich.
Bywa... przykro mi to mówić,
uszczypliwy.
Mając psy, koty i inne zwierzęta zastanawiamy się,
o czym one myślą, czy nas kochają,
czy to rozumieją?
To typowo ludzkie
głowić się, o czym myśli inne zwierzę.
A nie możemy ich spytać.
Zwierzęta wyraźnie potrafią komunikować się ze sobą.
Pszczoły tańczą.
Wieloryby śpiewają.
A szympansy gestykulują i krzyczą.
Ale ludzie mają dziesiątki tysięcy słów do swojej dyspozycji,
które po połączeniu mogą przekazywać nieskończoną liczbę idei.
Sprawdzenie, czy zwierzęta mogą komunikować się z nami w ludzkim języku,
było jednym z pierwszych celów badań inteligencji zwierząt.
A to był jeden z pierwszych eksperymentów z szympansicą Viki pod koniec lat 40.
Kim jestem?
Tata?
Widać, że nie idzie to zbyt dobrze.
Szympansie struny głosowe nie nadają się do mówienia.
Ale w 1966 roku para psychologów wpadła na inny pomysł.
Wzięli do domu dziko urodzoną szympansicę o imieniu Washoe,
wychowali ją jak dziecko i próbowali nauczyć języka migowego.
Washoe nauczyła się w końcu około 150 znaków na słowa takie, jak:
Szczoteczka.
Przytulić.
Otworzyć.
Na zewnątrz.
Lingwiści definiują język jako komunikację symboliczną.
Washoe także stosowała komunikację symboliczną.
Używała rąk, by nawiązać do pewnych pojęć.
Kolejne głośne badania języka z udziałem człekokształtnych pokazały,
że ludzki umysł i zdolność komunikacji nie są ostatecznie tak wyjątkowe.
Pytanie brzmiało, czy te człekokształtne naprawdę używały języka?
To zasadnicze pytanie.
Do końca XIX wieku w większości zachodnich kultur zakładano,
że ludzki umysł nie ma nic wspólnego ze zwierzęcym.
Inaczej w niektórych wschodnich religiach, takich jak buddyzm.
Tam obraz świata wyglądał tak.
Ludzie i zwierzęta dzielili tę samą naturę i byli połączeni przez reinkarnację.
Chrześcijański światopogląd wyglądał raczej tak.
Ludzie byli lepsi, bo posiadali duszę,
a zwierzęta plasowały się pod nimi.
Są tam ssaki, a poniżej robactwo, mięczaki i tak dalej.
Oczywiście ludzie byli najbliżej Boga, bo anioły i sam Bóg byli tuż ponad nami.
Charles Darwin zmienił to wszystko pierwszym szkicem drzewa życia
w swoim notesie.
Może wydawać się nieistotne, ale rozbiło ten światopogląd
dzięki teorii ewolucji.
W dziele O powstawaniu gatunków Darwin bardzo sugestywnie odmalował...
FILOZOF NAUKI
...alternatywny obraz, w którym jest to drzewo, a nie skala.
Zwierzęta ewoluowały z wcześniejszych organizmów
i wszystkie formy życia są ze sobą powiązane, choćby luźno.
Homo sapiens jest tutaj.
To my.
Darwin napisał także, że inteligencja musi być na tym drzewie:
„Umysłowa różnica między człowiekiem a zwierzętami, choć wielka,
to z pewnością różnica stopnia, a nie rodzaju”.
Ale umysł trudno badać naukowo.
Dlatego przez większość XX wieku psychologia
badała zamiast tego zachowanie.
Ten nurt badawczy nazywa się behawioryzm.
Behawioryzm stał się rodzajem religii.
Jego początkowe cele były całkowicie słuszne.
Zakładały odejście od stanów wewnętrznych, emocji czy myśli,
na rzecz obserwacji zachowania.
Ale potem behawioryzm poszedł dalej, twierdząc, że umysł w ogóle się nie liczy.
Wszystkie oznaki inteligencji są tylko wyuczone przez system nagród i kar.
Tak wyjaśniano, jak człekokształtne nauczyły się języka.
Psycholog B.F. Skinner był guru behawioryzmu.
Jego badania były chwalone, ale i atakowane,
bo szczegółowo opisywały sposoby kontrolowania zachowań innych.
Według Skinnera zwierzęta działają jak maszyny.
Nauczymy je prawie wszystkiego dzięki właściwym nagrodom i karom.
Na przykład nauczymy gołębie czytać.
Nauczył się różnych odpowiedzi na każdy znak, dostając w nagrodę pokarm.
Albo grać w ping ponga.
Albo sterować pociskiem rakietowym, czego jednak nigdy nie wykorzystano.
Według Skinnera ludzie też się tak uczą, mimo że są bardziej rozwinięci.
W wywiadzie z 1977 roku stwierdził, że inteligencja ludzi i zwierząt
to warunkowanie.
Oczywiście zachowanie ludzkie jest całkiem inne,
o wiele bardziej złożone niż zwierzęce,
ale podstawy są zapewne te same.
Lingwista Noam Chomsky nie zgadzał się ze Skinnerem.
W wywiadzie z tego samego roku stwierdził,
że ludzie nie muszą być warunkowani, by nauczyć się języka.
Jesteśmy do niego stworzeni, co widać od dzieciństwa.
Większość rodziców nie instruuje systematycznie swych dzieci,
a dzieci mimo to się uczą.
Właściwie możemy stwierdzić, że nie uczymy się języka.
Uważał, że zwierzęta są stworzone do innych rzeczy.
Spytany, czy człekokształtne, jak Washoe, można nauczyć języka, odparł:
„Na Olimpiadzie ludzie lecą przez około dziewięć metrów.
Czy to latanie?
To zupełnie bezsensowne pytanie”.
Po Washoe badacze nauczyli języka migowego innego szympansa,
Nima Chimpsky’ego.
Przejrzeli też nagrania z wcześniejszych badań
i doszli do wniosku, że szympansy mogą imitować pojedyncze słowa,
ale nie mogą same z siebie wypowiadać zdań z użyciem gramatyki,
tak jak ludzie.
Ostatecznie najdłuższe zdanie Nima Chimpsky’ego składało się z 16 słów:
„Dać pomarańcza ja dać jeść pomarańcza ja jeść pomarańcza dać ja jeść
pomarańcza dać ja ty”.
Behawioryzm wypadł z łask.
Mimo że teraz nie uważamy już, że mają swój język,
otwarto cały obszar poznania zwierząt, pokazując, że człekokształtne
umieją więcej, niż sądziliśmy.
Dzięki Darwinowi naukowcy zgadzają się, że ludzka inteligencja ewoluowała
od ssaków naczelnych, z pierwszym podziałem
około siedem milionów, a kolejnym około 200 tysięcy lat temu.
Wtedy pojawił się homo sapiens.
Potem, w ewolucyjnym mgnieniu oka, u ludzi rozwinęły się większe mózgi,
złożone języki, kultury, technologie, cywilizacje
i rozprzestrzenili się po całej planecie.
Według jednej z teorii, o wyjątkowości ludzkiego mózgu
świadczy większa liczba neuronów.
Mózg ludzki ma ich około 100 miliardów.
To ponad trzy razy więcej od szympansa
i ponad tysiąc razy więcej od myszy.
Ale ostatnio badania wykazały, że słonie mają blisko 260 miliardów neuronów,
prawie trzy razy więcej od nas.
Naukowcy próbowali też dociec, czy nasz rodzaj neuronów jest wyjątkowy.
Nie wyglądają wyjątkowo.
Do tego stopnia, że jeśli weźmiemy obraz ludzkiego lub mysiego mózgu
i pokażemy neuron z tego obrazu neurobiologom,
będą mieć problem z określeniem, czy pochodzi on z mózgu ludzkiego,
czy z mysiego.
Ale nie wszystkie neurony mają tę samą funkcję.
Ludzkie mózgi mają specjalne neurony, aktywowane, gdy uczymy się
na podstawie zachowania innych.
To tak zwane „neurony lustrzane”.
Ale naukowcy znaleźli podobne neurony w mózgach innych naczelnych.
Badania odkryły je też u szarobrewki bagiennej.
Aktywowały się, gdy ptaki naśladowały śpiew innych ptaków.
Wciąż nie znaleźliśmy wyjątkowego ludzkiego neuronu.
Jest ponad 100 miliardów, więc wciąż mamy wśród czego szukać.
Ludzie stoją najwyżej w standardowej kalkulacji
proporcji mózgu do ciała.
Inne zwierzęta postrzegane jako inteligentne też stoją wysoko.
Zwierzęta o dużych mózgach zwykle żyją też dłużej.
Myśląc o inteligencji innych zwierząt,
skupiamy się na zdolnościach poznawczych, które budzą dumę u ludzi.
Takich jak umiejętności społeczne, bo wykształcamy zdolność życia
w złożonych strukturach społecznych.
Ale na mniejszą skalę potrafią to też szympansy.
Wymaga to inteligencji, by ostrożnie oceniać uczucia innych.
Mogę przewidzieć cudze zachowanie?
Mogę wyzwać tego osobnika do walki? Otrzymam wtedy wsparcie?
Jak i z kim pogodzę się po walce?
Często muszą podejmować złożone decyzje.
Według badaczy szympansy znają empatię, bo doświadczają zaraźliwego ziewania.
Badania z 2009 roku wykazały, że szympansy ziewają,
widząc kreskówkę z ziewającym szympansem.
Myśleliśmy, że tylko my używamy narzędzi do rozwiązywania problemów.
Napotykamy problemy, których się nie spodziewaliśmy,
bo wszechświat jest losowy i trudny do przewidzenia.
Jedna z definicji inteligencji
to umiejętność rozwiązania napotkanego przez zwierzę problemu,
by mogło osiągnąć pożądany przez siebie cel.
Ale w latach 60. Jane Goodall odkryła, że szympansy powszechnie używają narzędzi.
A potem naukowcy odkryli coś zaskakującego:
ptaki też to potrafią.
Na przykład wrony brodate bardzo sprawnie używają narzędzi.
Teraz to wiemy.
Potrafią nawet tworzyć i modyfikować całe sekwencje narzędzi.
Ale choć inne zwierzęta mogą rozwiązywać problemy na bieżąco,
myśleliśmy, że tylko my potrafimy uczyć się na bazie wspomnień
i planować na przyszłość.
Myśleliśmy, że zwierzęta są w niewoli teraźniejszości.
Że jako ludzie jesteśmy inni, bo umiemy sięgać pamięcią
do konkretnych zdarzeń.
Umiemy robić plany na jutro, a nawet na znacznie później
i to nas wyróżnia.
Ale badania nad orzechówką popielatą, również z rodziny krukowatych,
szacują, że jesienią potrafi ona schować do 30 tysięcy nasion w 6 tysiącach miejsc,
a potem znaleźć je ponownie wiosną, po paru miesiącach.
Ja nie wiem nawet, gdzie zaparkowałem,
więc myślę, że jej dokonania są dość imponujące.
Nie planujemy jednak tylko własnej przyszłości,
ale też przyszłość naszego gatunku.
Budujemy szkoły, biblioteki i muzea.
Mamy kulturę.
Kultura to idea wspólnej odpowiedzialności za nasze dzieci.
Ten model można znaleźć w podstawowej wersji u zwierząt
opiekujących się młodymi.
Badania trzech genetycznie bliskich grup szympansów na Wybrzeżu Kości Słoniowej
wykazały, że każda używała innych narzędzi,
by rozłupać te same orzechy afrykańskie.
To dowód, że każda z grup inaczej uczyła swe młode.
Wieloryby też mają kulturę.
To hit wśród długopłetwców oceanicznych.
W 2009 roku tylko ta grupa wielorybów go śpiewała.
W 2010 roku spotkała inne grupy przy wspólnym żerowisku.
Jedna z nich porzuciła własną piosenkę
i wróciła do domu śpiewając nową.
To się nazywa rewolucja kulturowa.
Tego typu odkrycia naruszyły nasze rozumienie ewolucji inteligencji.
Ptaki i wieloryby nie są tak blisko związane z ludźmi, jak inne naczelne.
Wieloryby i ludzie, jako ssaki, dzielą przodka sprzed 100 milionów lat,
a nasz ostatni wspólny przodek z rodziną krukowatych
żył 300 milionów lat temu, przed dinozaurami.
Mamy zbieżne zdolności nie dlatego, że jesteśmy blisko związani.
Stawialiśmy czoła podobnym problemom i odkryliśmy te same układy poznawcze.
Tak się stało z cechami fizycznymi w całym świecie zwierząt.
Niepowiązane ze sobą gatunki wykształciły podobne cechy na swoje potrzeby,
takie jak skrzydła, płetwy grzbietowe czy jad.
To samo stało się z umysłem.
Dlatego właśnie zwierzęta z różnych części drzewa ewolucji
mogą mieć poczucie samoświadomości.
Choć w przypadku ryby trudno to stwierdzić.
Być może próbowała zdrapać czerwony znak,
bo czuła, że badacze oznaczyli jej łuskę tuszem,
a nie dlatego, że się rozpoznała.
Test lustra ma też inne ograniczenia.
Część problemu polega na tym, że to bardzo wizualny test,
a wiele zwierząt niekoniecznie używa wzroku tak, jak my,
czyli do rozpoznania innej istoty ludzkiej.
Uwydatnia to podstawową wadę naszego sposobu badania umysłów zwierząt.
W pewnym sensie wiele naszych testów przypominało lustra,
bo szukaliśmy ludzkich cech i używaliśmy ludzkich miar,
bazując na ludzkiej percepcji świata.
Tak wygląda sposób widzenia psów w porównaniu z ludzkim.
Psy nie rozpoznają barwy czerwonej i zielonej,
a ich wzrok jest od czterech do ośmiu razy mniej precyzyjny niż ludzki.
Ale po swoim świecie poruszają się używając zmysłu węchu,
który jest 10 tysięcy razy silniejszy niż ludzki.
Badacze użyli więc pojemników z moczem, by sprawdzić,
czy psy odróżnią swój zapach od zapachu zmieszanego z innymi.
Spędziły więcej czasu przy zapachu zmieszanym,
co oznacza, że psy mogą być samoświadome, ale głównie poprzez zapach, a nie wzrok.
Może to też wyjaśniać, dlaczego w badaniach z 2011 roku słonie,
według wielu standardów bystre zwierzęta, nie zdały prostego testu, by użyć patyków
w celu dosięgnięcia bliskiego pokarmu.
Aby zrozumieć słonia, musimy na przykład zrozumieć,
że ma on sto razy lepszy węch niż pies.
Ale potem badacze zmodyfikowali test.
Zamiast patyków zostawili skrzynię i oponę,
chcąc sprawdzić, czy słonie na nich staną, by dosięgnąć pokarmu.
I słonie zdały.
Według nas dlatego, że aby podnieść patyk,
słoń wyłącza organ węchu.
Musimy więc zrozumieć, że trąba słonia to nie to samo, co ręka.
Ma zupełnie inne funkcje.
Każe zwierzę ma swój sposób postrzegania świata
i swoje zdolności percepcyjne.
Niektóre zwierzęta słyszą i widzą rzeczy, których my nie zauważamy.
Na przykład nietoperze, gatunek z wyewoluowaną zdolnością
wyczuwania otoczenia przez echolokację.
Oznacza ona, że znajdują drogę wydając wysokie dźwięki,
zwykle nieuchwytne dla ludzkich uszu, które odbijają się od pobliskich obiektów.
A łosoś potrafi używać pola magnetycznego Ziemi jak kompasu,
by nawigować przez tysiące mil otwartego oceanu
z powrotem do swojego tarliska.
Nie potrafimy robić tych rzeczy, więc możemy wydawać się głupi
przy nietoperzu czy łososiu.
Pomijamy wiele niesamowicie bystrych zwierzęcych umiejętności,
bo używamy ludzkiej inteligencji jako standardu.
Im bardziej poszerzamy ideę inteligencji, by objęła więcej zwierząt,
tym bardziej je chronimy.
Parlament hiszpański ustanowił prawa dla małp człekokształtnych,
by chronić je od niewoli i eksperymentów.
Podobne starania czynione są w USA, by przyznać prawa pierwszej słonicy,
która zdała test lustra.
A indyjski rząd zakazał pokazów z delfinami
przez rosnącą liczbę dowodów wskazujących,
że są „bardzo inteligentnym” gatunkiem.
Musimy zakorzenić nasze własne istnienie w naturze.
Mamy tendencję, by się izolować. Twierdzić, że jesteśmy odrębni.
Tak nie jest. Jesteśmy z nią całkowicie spleceni.
Nie możemy robić z naturą, co tylko chcemy, bo musimy być ostrożni.
Do niedawna większość badaczy skupiała się na zwierzętach przypominających
nas samych.
Dopiero zaczynamy szukać poza nimi.
Jak by nie spojrzeć na ośmiornicę, prawdopodobnie jest tak obca człowiekowi,
jak dowolnemu innemu zwierzęciu na Ziemi.
Ośmiornice należą do gromady głowonogów
i wykazują typowe oznaki inteligencji.
Jak ludzie, inne naczelne i ptaki używają narzędzi,
na przykład skorupy kokosa do ochrony.
Noszą też narzędzia przy sobie, by użyć ich później, planują więc,
jak orzechówka popielata.
Rozpoznają konkretnych ludzi
i interesują się nowymi rzeczami, na przykład tą kamerą.
Jeśli przyniesiemy większości dzikich zwierząt nieznany przedmiot,
będą się go bały lub go ignorowały.
Tymczasem ośmiornice często uznają kawałek plastiku
czy przedmiot w jasnych kolorach, za bardzo interesujący.
Ośmiornice i pokrewne im mątwy
potrafią także w ciągu milisekund zupełnie zmienić kolor swej skóry,
czego naukowcy tradycyjnie nie brali za oznakę inteligencji.
Może dlatego, że ludzie tego nie potrafią.
Na pewno opanują świat. Mają osiem ramion i takie zdolności.
Na pewno kiedyś zdarzy się coś strasznego między nami i ośmiornicami.
Ośmiornice nie pasują do klasycznych współzależności z inteligencją.
Żyją krótko, około dwóch lat.
Często żyją też samotnie, nie w grupie społecznej.
Ciężko u nich nawet określić proporcje mózgu do ciała,
bo ich mózg i ciało trudno od siebie odróżnić.
Z blisko 500 milionów neuronów, dwie trzecie są rozmieszczone
wzdłuż ich macek.
Może to znaczyć, że są dalej od ludzi niż inne naczelne,
inne ssaki, a nawet ptaki na drzewie ewolucji.
Nasz najbliższy przodek wcale nie był bystry.
Przypominał raczej robaka żyjącego 700 milionów lat temu.
Przez większość czasu ewolucji zwierząt
szliśmy ścieżką odrębną od nich.
Byliśmy na osobnym torze.
Wielu naukowców uważa, że ośmiornice mimo to dotarły do inteligencji,
którą rozpoznajemy.
Oznacza to, że myślące i czujące zwierzęta mogą być wszędzie,
wśród milionów gatunków, które dzielą z nami świat.
Chcielibyśmy zrozumieć, jakim miejscem jest wszechświat.
Ważnym elementem tego dążenia jest pytanie,
które jego części mają doświadczenia, myśli i umysły?
Tylko my?
Wszystko?
Niektóre zwierzęta?
To istotne pytanie, jeśli chcemy pojąć, w jakim świecie żyjemy.
Napisy: Marzena Falkowska